Ağrı (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Koordinatlar: 39°40′K 43°10′D / 39.667°K 43.167°D / 39.667; 43.167

Ağrı
—  İl  —
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
Yönetim
 - Vali Musa Işın
Yüzölçümü
 - Toplam 11,376 km2 (4,4 mi2)
Nüfus [1]
 - Toplam 549.435
 - Yoğunluk 49/km² (126,9/sq mi)
 - Kır 249.807
 - Şehir 299.628
Zaman dilimi UDAZD (UTC+03:00)
İl alan kodu 472
İl plaka kodu 04
İnternet sitesi: agri.gov.tr

Ağrı (Kürtçe: Agirî), Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan bir ildir. Adını kısmen sınırları içerisinde bulunan Ağrı Dağı'ndan almıştır. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il olmuştur. İlin doğusunda İran, kuzeyinde Kars, kuzeybatısında Erzurum, güneybatısında Muş ve Bitlis, güneyinde Van ve kuzeydoğusunda Iğdır bulunmaktadır.

İl Nüfusu: 536.285'dir. Bu nüfusun %58,7'si şehirlerde yaşamaktadır. (2017).[2] İlin yüzölçümü 11.099 m²'dir. İl merkezi Ağrı'nın denizden yüksekliği: 1630 m.'dir. İlin rakımı en yüksek ilçesi Diyadin'dir (1933 m.).

2017 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 99 mahalle ve ayrıca 562 köyü vardır.[2]

Tarihçe

Orta Asya'dan gelen kavimlerin Anadolu'ya girişleri sırasında Ağrı, bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla birçok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı'yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık oluşturamamışlardır.

Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler'in güçlerini yitirmeleri üzerine, MÖ 1340 - MÖ 1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa'dan uzak olan Ağrı'yı ellerinde tutamamışlardır.

En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu'nun Van Gölü'nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini döneminde (MÖ 825 - MÖ 810) seferlere başlamış, Kral Menua döneminde (MÖ 810 - MÖ 786) ise bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı'nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua'nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır.

MÖ 712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı'da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler (MÖ 708 - MÖ 555) Asur Devleti'nin yıkılması ile birlikte bir yayılma sürecine girmiş, bunun sonucu olarak da Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır.

Medler'in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender'in Pers Kralı lll. Darius'u MÖ 331'de yenerek Anadolu'yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender'in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler ve Gürcüler bölgeyi ele geçirmişlerdir.

Murat Nehri ve Doğubayazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur.

Bölge, Halife Osman zamanında İslam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasiler'in kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans'ın kontrolüne geçmiştir.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti'nin sınırları içine girmiştir. 1027 - 1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239'da Cengizliler, 1256 - 1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celaliler Ağrı'da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı'nda yapmış, Anadolu ve İran'ı buradan yönetmişlerdir. 1393'te Moğol hakanı Aksak Timur, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir. 1405 - 1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular'ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, 1514'te yapılan Çaldıran Muharebesi sonrası Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa zamanında ise Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat'ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı'ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 5165 m. yüksekliğiyle Türkiye'nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı da il sınırlarındadır.

Nüfus

Ağrı il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Sıra Fark Şehir - Kır
1965[3] 246.961 56
  %22     53.420
193.541     %78  
1970[4] 290.311 51 %18Dark Green Arrow Up.svg
  %25     72.573
217.738     %75  
1975[5] 330.201 50 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %28     92.386
237.815     %72  
1980[6] 368.009 45 %11Dark Green Arrow Up.svg
  %29     108.414
259.595     %71  
1985[7] 421.131 45 %14Dark Green Arrow Up.svg
  %34     141.852
279.279     %66  
1990[8] 437.093 43 %4Dark Green Arrow Up.svg
  %36     158.758
278.335     %64  
2000[9] 528.744 40 %21Dark Green Arrow Up.svg
  %48     252.309
276.435     %52  
2007[10] 530.879 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %53     282.361
248.518     %47  
2008[11] 532.180 39 %0Dark Green Arrow Up.svg
  %50     265.714
266.466     %50  
2009[12] 537.665 39 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %50     269.147
268.518     %50  
2010[13] 542.022 38 %1Dark Green Arrow Up.svg
  %51     275.785
266.237     %49  
2011[14] 555.479 38 %2Dark Green Arrow Up.svg
  %52     290.904
264.575     %48  
2012[15] 552.404 38 -%1Red Arrow Down.svg
  %53     292.525
259.879     %47  
2013[16] 551.177 38 -%0Red Arrow Down.svg
  %53     294.705
256.472     %47  
2014[17] 549.435 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %55     299.628
249.807     %45  
2015[18] 547.210 39 -%0Red Arrow Down.svg
  %56     306.352
240.858     %44  
Güncel Nüfus Değerleri Tablosu (2017):[2]

Ağrı ili nüfusu: 536.285'dir. Bu nüfusun %58,7'si şehirlerde yaşamaktadır (2017 sonu). İlin yüzölçümü 11.099 km²'dir. İlde km²'ye 48 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 88’dir.) İlde yıllık nüfus artış oranı - % 1.10 olmuştur.

2018 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 İlçe, 12 belediye, bu belediyelerde 99 mahalle ve ayrıca 562 köy vardır.

İlin tüm ilçelerinde nüfus azalmıştır. Nüfus azalma oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Eleşkirt (-% 3,30), Doğubayazıt (-% 0,07)

İlçelerin Nüfusu ve Artış Oranları-Belediye, Mahalle, Köy Sayıları-Şehir ve Köy Nüfusları ve Oranları-Km2 ye Düşen Kişi Sayısı
İlçe Nüfus 2017 Nüfus Artışı % Belediye S. Mah.Say. Şehir nüfus Köy Say. Köy Nüfus Şehirli % Alanı km² Yoğunluk
Ağrı Merkez 149.581 -0,28 1 18 117.431 106 32.150 78,5 1.695 88
Diyadin 42.340 -1,89 1 7 20.387 62 21.953 48,2 1.351 31
Doğubayazıt 120.320 -0,07 1 14 79.349 85 40.971 65,9 2.250 53
Eleşkirt 33.940 -3,30 4 20 16.042 55 17.898 47,3 1.307 26
Hamur 18.261 -2,47 1 4 3.198 45 15.063 17,5 873 21
Patnos 120.654 -1,65 2 27 65.530 92 55.124 54,3 1.394 87
Taşlıçay 20.490 -1,99 1 4 6.129 37 14.361 29,9 822 25
Tutak 30.699 -1,92 1 5 6.741 80 23.958 22,0 1.407 22
AĞRI 536.285 -1,10 12 99 314.807 562 221.478 58,7 11.099 48

Konum

Konum Bilgileri
İlçe Kuruluş Yılı[19] Alanı km²[20] Rakım mt. Merkeze Uzaklık km[21] Ulaşan Yollar[21]
Ağrı Merkez 1.695 1.630 E E80/ -31, -07
Diyadin Cumh.önce 1.351 1.933 59 E E80/ -32=>04-26
Doğubayazıt Cumh.önce 2.250 1.594 94 E E80/ -33, E E99/ -02
Eleşkirt Cumh.önce 1.307 1.810 33 E E80/ -31
Hamur 1958 873 1.690 14 -08
Patnos 1936 1.394 1.639 79 -08=> -02
Taşlıçay 1954 822 1.762 31 E E80/ -32
Tutak Cumh.önce 1.407 1.567 40 -08, -03
AĞRI Cumh.önce 11.099

Kültürel ve doğal zenginlikler

Yönetim

Eğitim

Spor[22]

Ana madde: Ağrı'da spor

2017-2018 Sezonu sonunda, Ağrı 1970 Spor, BAL (Bölgesel Amatör Lig) de ligi 10.sırada bitirmiştir. Futbol Kadınlar 3.ligindeki 3 takımdan, Ağrı Dicle Aslan 2.lige çıkmıştır.

Ağrı kros yarışlarında ve kayakta başarılı olan bir ildir.

İlin önemli spor tesisleri: 10.000 kişi kapasiteli Vali Lütfü Yiğenoğlu Stadyumu (2010), 2500 kişilik Ağrı Kapalı Spor Salonu (2017), Güneykaya ve Küpkıran Kayak Merkezleridir.

İlin valileri


Galeri

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  2. ^ a b c TÜİK 1 Şubat 2018 verileri
  3. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  4. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  5. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  6. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  7. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  8. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  9. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  10. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  11. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  12. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  13. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  14. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  15. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  16. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  17. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde |arşiv-url= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım) arşivlendi. 
  18. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
  19. ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
  20. ^ Milli Savunma Bakanlığı-Harita Genel Komutanlığı
  21. ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
  22. ^ TFF, TBF, TVF, THF

Dış bağlantılar