Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Türkiye Cumhuriyeti
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi.gif
Kısaltma AYM
Slogan Haklar ve özgürlükler, insanlığın onuru ve erdemidir.
Kuruluş 25 Nisan 1962 (56 yıl önce) (1962-04-25)[1]
Tür Anayasal yargı
Yasal statü Yüksek mahkeme
Konum
Başkan Prof. Dr. Zühtü Arslan
Başkan Vekili Burhan Üstün
Prof. Dr. Engin Yıldırım
Genel Sekreter Selim Erdem
Ana organ Genel Kurul
Bütçe ₺58.784.000 (2017)[2]
Resmî site anayasa.gov.tr

Anayasa Mahkemesi, Türkiye'deki en yüksek anayasal organdır. Temel görevi, Anayasa'da yazılı temel hak ve özgürlükleri korumak ve TBMM tarafından çıkarılan yasaların başvuru üzerine anayasa'ya uygun olup olmadığını denetlemektir. Görevleri, Türkiye Anayasası'nın 152. ve 156. maddeleri arasında belirtilmiştir.[3]

Tarihi

9 Temmuz 1961 tarihinde halk çoğunluğu tarafından kabul edilen Anayasa gereğince; 22.4.1962 tarih ve 44 sayılı "Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun" 25.4.1962 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmasıyla, Yasa'nın yürürlük tarihini düzenleyen 59. maddesinde belirtilen, "Bu Kanun 25 Nisan 1962 tarihinde yürürlüğe girer" ifadesine göre, 25 Nisan 1962 tarihinde kuruldu.[1]

1961 Anayasası ile sağlanan 'hukuk devleti' 'yargı bağımsızlığı' ilkeleri ile güvence altına alınan Anayasa Mahkemesi'nin temel görevleri anayasa ile belirlendi. Daha sonrasında 1982 Anayasası'nda da biraz daha daraltılarak korundu. 12 Eylül 2010'da yapılan Türkiye anayasa değişikliği referandumunun kabul edilmesi ile Mahkeme üye sayısı artırıldı ve bireysel başvuru yapma hakkı verildi.

2010 Türkiye anayasa değişikliği referandumu

12 Eylül 2010'da yapılan Anayasa değişikliği referandumu'nun kabul edilmesi ile aşağıdaki değişiklikler yürürlüğe girdi.

  • Anayasa Mahkemesi'nde yedek üyelik sistemi kaldırıldı. Mahkeme, "11 asıl 4 yedek" üye yerine "17 asıl" üyeden oluşacak. Mevcut yedek üyeler asıl üye sıfatını kazandı.
  • Anayasa Mahkemesi üyelerinin görev süresi 12 yıl olarak belirlendi.
  • Vatandaşlara Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapma hakkı verildi.
  • Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan "Yüce Divan" yargılamaları için Yargıtay'a temyize gidilebilecek.
  • Anayasa Mahkemesi üç daireye bölünmüştür. Daireler, daire başkanı başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanacak. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise Genel Kurul bakacak.
  • Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin 3/5'i yerine 2/3'ünün oyu aranacak.
  • Mahkemenin üye yapısı aşağıdaki gibi değişti:
    • 3 üye Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 2 üye Danıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 1 üye Askerî Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 1 üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nin kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 3 üye Yükseköğretim Kurulu'nun kendi üyesi olmayan hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından göstereceği üçer aday içinden Cumhurbaşkanınca
    • 4 üye üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hakim ve savcılar veya Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından Cumhurbaşkanınca
    • 2 üye Sayıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday içinden TBMM tarafından
    • 1 üye baro başkanlarının avukatlar arasından gösterecekleri üçer aday içinden TBMM tarafından

2017 Türkiye anayasa değişikliği referandumu

16 Nisan 2017'de yapılan Anayasa değişikliği referandumu'nun kabul edilmesi ile Askeri mahkemeler kaldırıldığı için, Anayasa Mahkemesi'ndeki 17 olan üye sayısı 15 olarak değiştirildi. Bir üyeyi Askerî Yargıtay, bir üyeyi Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ibaresinin kaldırılmasına karar verildi. Anayasa Mahkemesi'nde cumhurbaşkanının seçtiği üye sayısı 14'ten 12'ye düşerken, meclisin halihazırda bulunan üç üye atamasında değişiklik yapılmamasına karar verildi.

Anayasa Mahkemesi'nin Yapısı

Anayasa Mahkemesi 45. yıl logosu

Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Anayasa Mahkemesi'nin üyelerini cumhurbaşkanı ve TBMM seçer. Anayasa Mahkemesi iki bölüme ayrılmıştır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Bölümler yalnızca bireysel başvurulara bakmaktadır. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise Genel Kurul bakar. Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin 3/5'i yerine 2/3'ünün oyu aranır. Üyeler çekimser oy kullanamazlar. Yargılamanın aleniyeti ilkesi Anayasa Mahkemesi davalarında geçerli değildir.

Görevleri

Yasaların Anayasaya Uygunluğu Denetimi

Parlamentonun çıkardığı yasaların Turkiye Cumhuriyeti Anayasası'na uygunluğunu incelemesi ve çelişkilerin önlenmesi, Anayasa değişikliklerinin usul, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün hem usul hem de esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunu denetlemek,

Yüce Divan
Ana madde: Yüce Divan

Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, yüksek mahkemelerin başkan ve üyelerini, başsavcıları, Cumhuriyet başsavcıvekilini, Hakimler ve Savcılar Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak.

Yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması

Siyasi partilerin siyasi partiler kanununa uygun faaliyetlerde bulunduğuna dair, TBMM kararlarıyla milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırıldığında veya üyeliklerinin düşürüldüğünde bu kararların iptaline bakmak.

Uyuşmazlık Mahkemesi'ne başkanlık edecek üyeyi atamak
Partilerin Kapatılması Davaları

Yetkileri arasında siyasal partileri kapatma da bulunan Anayasa Mahkemesi, Türkiye'de azınlıklarla ilgili mevzuatın ana eğilimini oluşturan "milletin bölünmez bütünlüğü" anlayışına dayanarak siyasi partileri kapatmaktadır. Bu yöndeki ilk uygulama, Türkiye İşçi Partisi'nin Temmuz 1971'de Anayasa'nın 57. maddesinde ifadesini bulan temel ilkesine ("Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği") ve Siyasi Partiler Kanunu'nun 81. maddesindeki "azınlıklar bulunduğunu ileri süremezler, azınlık yaratarak millet bütünlüğünün bozulması amacını güdemezler" kuralına aykırı görüş ve tutumları nedeniyle kapatılmasıdır.

Partilerin Mali Denetiminin yapılması
Uyuşmazlık Mahkemesi'nin Başkan ve başkanvekilini seçmek

Üyeleri

Anayasa Mahkemesi toplam 17 üyeden oluşmaktadır.[4]

# Adı Görev Başlangıcı Görevi Kontenjan Seçen Görev Bitişi
1 Zühtü Arslan 17 Nisan 2012 Başkan Yükseköğretim Kurulu Abdullah Gül 17 Nisan 2024
2 Burhan Üstün 30 Mart 2010 Başkanvekili Yargıtay Abdullah Gül 10 Ocak 2021
3 Engin Yıldırım 9 Nisan 2010 Başkanvekili Yükseköğretim Kurulu Abdullah Gül 9 Şubat 2031
4 Serdar Özgüldür 21 Haziran 2004 Üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Ahmet Necdet Sezer 2020-12-22 22 Aralık 2020
5 Osman Alifeyyaz Paksüt 19 Temmuz 2005 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat Ahmet Necdet Sezer 3 Kasım 2018
6 Serruh Kaleli 19 Temmuz 2005 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat Ahmet Necdet Sezer 3 Mayıs 2019
7 Recep Kömürcü 4 Aralık 2008 Üye Yargıtay Abdullah Gül 3 Nisan 2020
8 Hicabi Dursun 6 Ekim 2010 Üye Sayıştay TBMM 6 Ekim 2022
9 Celal Mümtaz Akıncı 13 Ekim 2010 Üye Baro Başkanı TBMM 31 Ocak 2022
10 Muammer Topal 29 Ocak 2012 Üye Danıştay Abdullah Gül 29 Ocak 2024
11 Mehmet Emin Kuz 8 Mart 2013 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat Abdullah Gül 12 Mayıs 2024
12 Hasan Tahsin Gökcan 17 Mart 2014 Üye Yargıtay Abdullah Gül 17 Mart 2026
13 Kadir Özkaya 18 Aralık 2014 Üye Danıştay Recep Tayyip Erdoğan 18 Aralık 2026
14 Rıdvan Güleç 13 Mart 2015 Üye Sayıştay TBMM 13 Mart 2027
15 Recai Akyel 25 Ağustos 2016 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat Recep Tayyip Erdoğan 25 Ağustos 2028
16 Yusuf Şevki Hakyemez 25 Ağustos 2016 Üye Yükseköğretim Kurulu Recep Tayyip Erdoğan 25 Ağustos 2028

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ a b http://www.anayasa.gov.tr/icsayfalar/mahkemehakkinda/kisatarihce/dundenbuguneanayasa.html
  2. ^ "2017 Yılı TBMM Bütçe Görüşmeleri". tbmm.gov.tr. 6 Aralık 2016. 14 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2016. 
  3. ^ "Kısa Tarihçe". Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. 8 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.  Yazar |ad1= eksik |soyadı1= (yardım)
  4. ^ "Üyeler". Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. 19 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.  Yazar |ad1= eksik |soyadı1= (yardım)

Dış bağlantılar